Joegoslavië en Tito in Belgrado
Belgrado was zevenenzeventig jaar lang de hoofdstad van Joegoslavië, en dat zie je overal terug: in de betonnen wijken aan de overkant van de Sava, in het graf van Tito onder een marmeren plaat in een serrekas, en in de uitgebrande gebouwen die middenin het centrum nog altijd overeind staan.
Die geschiedenis is voor een deel van de bezoekers de aanleiding om hier te komen. Op deze pagina staat waar je die geschiedenis kunt zien, wat er te bezoeken is en hoe je het op een dag combineert. Een overzicht van de andere musea staat bij de musea van Belgrado.
Het Joegoslaviëmuseum en het Huis der Bloemen
In de villawijk Dedinje, waar de politieke elite woonde, ligt het Muzej Jugoslavije. Op één terrein staan drie gebouwen, en het bekendste is de Kuća cveća, het Huis der Bloemen. Dat was oorspronkelijk Tito’s wintertuin; hij liet er zelf zijn graf inrichten. Sinds zijn dood in 1980 ligt hij hier onder een eenvoudige witte marmeren plaat, in een lichte ruimte vol planten. Op de steen staat alleen zijn naam en de jaartallen 1892 en 1980. Bij zijn begrafenis was zo ongeveer de hele wereld aanwezig: staatshoofden en regeringsleiders uit meer dan honderd landen, van Oost en West tegelijk. Het was de grootste staatsbegrafenis van de twintigste eeuw, en die aanwezigheid van beide blokken zegt precies waar Joegoslavië voor stond.
In de andere gebouwen ligt de collectie: de estafettestokjes van de Dag van de Jeugd, waarmee jongeren jaarlijks een lint door het land droegen naar Tito’s verjaardag, staatsgeschenken uit de hele wereld, en wisselende tentoonstellingen die het land niet romantiseren maar juist bevragen. Het museum laat de periode van meerdere kanten zien en laat het oordeel aan de bezoeker. Neem hier een gids of een audiogids. Zonder context is het een zaal met vitrines; met uitleg wordt het het beste museum van de stad.
De sporen van 1999 in het centrum
Midden in het centrum, aan de Kneza Miloša-straat, staan twee gebouwen die er sinds 1999 bij liggen zoals ze toen zijn geraakt: het voormalige ministerie van Defensie en de generale staf. Tijdens de NAVO-bombardementen werden ze getroffen en ze zijn nooit hersteld. De betonvloeren hangen naar buiten, de gevels zijn opengereten en het geheel is met hekken afgezet. Ze staan er nog omdat dat zo besloten is, en daar wordt in Servië al jaren over gediscussieerd: sommigen willen ze behouden als monument, anderen willen de plek herontwikkelen. Voor bezoekers is het een van de meest directe confrontaties met de recente geschiedenis die je in een Europese hoofdstad kunt tegenkomen.
Een paar honderd meter verderop staat het gebombardeerde gebouw van de Servische staatsomroep RTS, waar bij de aanval zestien medewerkers omkwamen. Er staat een klein monument met de tekst ‘Zašto?’, waarom. Fotograferen kan gewoon, maar bedenk dat dit voor veel inwoners geen bezienswaardigheid is maar een pijnlijke herinnering. Behandel het als zodanig.
Novi Beograd: de gebouwde utopie
Steek de Sava over en je staat in een compleet andere stad. Novi Beograd werd vanaf 1948 uit het moeras opgetrokken als de moderne hoofdstad van het nieuwe Joegoslavië: brede lanen, enorme wooncomplexen en overheidsgebouwen in beton, allemaal volgens een strak plan. Voor liefhebbers van naoorlogse architectuur is het een openluchtmuseum. Het Paleis van Servië, ooit het federale uitvoerend orgaan, is een van de grootste gebouwen van het land. De Genex-toren aan de weg naar de luchthaven, twee torens verbonden door een brug met een draaiend restaurant erop, geldt als hét icoon van de brutalistische stijl in Joegoslavië. En de woonblokken, de blokovi, staan bekend om hun schaal: hele wijken met een eigen nummer in plaats van een naam.
Ook het Museum voor Hedendaagse Kunst staat hier, in een gebouw uit 1965 dat zelf een hoogtepunt van die periode is, vlak bij de samenvloeiing van de rivieren. De afstanden in Novi Beograd zijn groot en de wijk is ruim opgezet, dus te voet ben je er lang zoet. Neem de tram of de bus, of maak er een fietstocht van langs de rivier.
Zo maak je er een dag van
- Ochtend: het Joegoslaviëmuseum. Ga bij opening, dan is het rustig en heb je het Huis der Bloemen bijna voor jezelf. Reken op twee uur. Het museum ligt in Dedinje, buiten het centrum, dus neem de bus; het openbaar vervoer is gratis. Let op: op maandag gesloten.
- Middag: de Kneza Miloša-straat. Op de terugweg naar het centrum kom je langs de gebombardeerde ministeries. Vanaf daar is het een kwartier lopen naar het Nationaal Museum of naar de Sint-Savatempel.
- Late middag: Novi Beograd. Steek de Brankova-brug over voor het Museum voor Hedendaagse Kunst en de wandelpromenade langs de Sava. Eindig bij de samenvloeiing van de rivieren, met uitzicht terug op de Kalemegdanvesting.
Wil je meer diepgang, dan zijn er stadswandelingen en tours die zich specifiek op deze periode richten, vaak gegeven door mensen die het zelf hebben meegemaakt. Dat levert meer op dan welk bord dan ook, omdat je merkt hoe verschillend er in Servië over die jaren wordt gedacht. Een opmerking over gevoeligheid. De Joegoslavische periode en de jaren negentig liggen hier nog gevoelig, en meningen lopen sterk uiteen, ook binnen families. Vraag gerust, maar ga er niet van uit dat er één verhaal is. De meeste Belgradenaren praten er open over als je oprecht geïnteresseerd bent.
Veelgestelde vragen over Joegoslavië en Tito in Belgrado
-
Waar ligt Tito begraven?
In het Huis der Bloemen, de Kuća cveća, op het terrein van het Joegoslaviëmuseum in de Belgraadse villawijk Dedinje. Het was oorspronkelijk zijn wintertuin. Hij ligt er onder een eenvoudige witte marmeren plaat met alleen zijn naam en de jaartallen 1892 en 1980.
-
Is het Joegoslaviëmuseum de moeite waard?
Ja. Het is het museum waar de Joegoslavische periode het volledigst wordt getoond. Het toont de estafettestokjes van de Dag van de Jeugd, staatsgeschenken uit de hele wereld en wisselende tentoonstellingen, en het is opvallend genuanceerd over die periode: geen eerbetoon en geen aanklacht. Neem wel een gids of audiogids, want zonder context mis je veel.
-
Kun je de gebombardeerde gebouwen in Belgrado bezoeken?
Bekijken kan, naar binnen niet. Het voormalige ministerie van Defensie en de generale staf aan de Kneza Miloša-straat staan er sinds de NAVO-bombardementen van 1999 bij zoals ze toen zijn geraakt en zijn met hekken afgezet. Ze staan midden in het centrum, op loopafstand van de andere bezienswaardigheden.
-
Waarom zijn die gebouwen nooit hersteld?
Dat is een bewuste keuze geweest, waarover in Servië al jaren wordt gediscussieerd. Sommigen willen ze behouden als monument voor wat er gebeurd is, anderen willen de plek herontwikkelen. Voorlopig staan ze er nog.
-
Wat is Novi Beograd?
Het stadsdeel aan de overkant van de Sava, vanaf 1948 uit het moeras opgetrokken als moderne hoofdstad van het nieuwe Joegoslavië. Brede lanen, enorme wooncomplexen en overheidsgebouwen in beton. Voor liefhebbers van naoorlogse architectuur is het een openluchtmuseum, met de Genex-toren en het Paleis van Servië als bekendste voorbeelden.
-
Op welke dag is het Joegoslaviëmuseum gesloten?
Op maandag, net als de meeste musea in Belgrado. Plan je bezoek dus op een andere dag; op maandag kun je wel terecht bij de Kalemegdanvesting, de Sint-Savatempel en de gebouwen aan de Kneza Miloša-straat.
-
Kun je in Belgrado over de jaren negentig praten met mensen?
Meestal wel, als je oprecht geïnteresseerd bent. Houd er rekening mee dat de meningen sterk uiteenlopen, ook binnen families, en dat er niet één verhaal is. Er worden ook stadswandelingen gegeven door mensen die de periode zelf hebben meegemaakt.